W latach 80. XX wieku badacz James Flynn przeanalizował wyniki testów IQ zbierane w wielu krajach na przestrzeni dekad i odkrył zaskakującą prawidłowość: średnie wyniki systematycznie rosły — o mniej więcej 3 punkty na dekadę w wielu krajach uprzemysłowionych. Zjawisko to nazwano później efektem Flynna.
Dlaczego to zaskakujące?
Gdyby traktować wynik dosłownie, oznaczałoby to, że przeciętny mieszkaniec danego kraju sto lat temu miałby dziś wynik w okolicach dolnej granicy normy — a to zdecydowanie za szybka zmiana, by tłumaczyć ją zmianami genetycznymi w populacji. Ewolucja biologiczna po prostu nie działa w takim tempie — zmiany genetyczne w populacji ludzkiej zachodzą na przestrzeni tysięcy, a nie dekad.
Możliwe przyczyny
Badacze wskazują raczej na czynniki środowiskowe i społeczne, które zmieniły się drastycznie w ciągu ostatniego stulecia:
- Powszechna edukacja — wydłużenie obowiązkowej nauki i poprawa jej jakości, w tym większy nacisk na myślenie abstrakcyjne zamiast wyuczonych na pamięć faktów.
- Lepsze odżywienie — zwłaszcza w okresie prenatalnym i wczesnodziecięcym, co ma bezpośredni wpływ na rozwój mózgu.
- Zmniejszenie zachorowalności na choroby zakaźne wieku dziecięcego, które mogą wpływać na rozwój poznawczy i spowalniać go w populacjach o gorszym dostępie do opieki zdrowotnej.
- Większa złożoność środowiska — więcej abstrakcyjnego myślenia wymaganego w codziennym życiu, od obsługi technologii po zawiłości nowoczesnej pracy zawodowej.
- Mniejsze rodziny — badania sugerują, że dzieci z mniej licznych rodzin, otrzymujące więcej indywidualnej uwagi rodziców, osiągają nieco wyższe wyniki w testach poznawczych.
Czy efekt trwa nadal?
Co ciekawe, w niektórych krajach skandynawskich (Norwegia, Dania, Finlandia) badacze zaobserwowali w ostatnich dekadach spowolnienie, a nawet odwrócenie tego trendu — zjawisko określane jako efekt negatywnego Flynna. Jego przyczyny są przedmiotem trwającej debaty naukowej: wskazuje się m.in. na zmiany w systemie edukacji, sposób spędzania wolnego czasu przez młodzież czy czynniki środowiskowe, ale badacze nie osiągnęli w tej sprawie zgody.
Co to oznacza dla norm testowych?
Właśnie z powodu efektu Flynna testy IQ wymagają okresowej renormalizacji — zwykle co kilkanaście lat. Porównywanie wyniku sprzed kilkudziesięciu lat z wynikiem współczesnym bez uwzględnienia tego zjawiska prowadziłoby do zawyżonych wniosków o „geniuszu” osób badanych dawniej według starszych norm. To także praktyczna wskazówka: jeśli ktoś chwali się wynikiem testu sprzed dekad, warto pamiętać, że został on wyliczony względem zupełnie innej próby populacyjnej.
Ile to właściwie jest, "3 punkty na dekadę"?
Żeby lepiej wyobrazić sobie skalę efektu Flynna: osoba, która sto lat temu uzyskałaby wynik dokładnie 100 (idealnie przeciętny na tamczesnych normach), rozwiązując dziś ten sam, niezmieniony test, mogłaby — w zależności od kraju i okresu — uzyskać wynik szacowany nawet na 70-75 punktów według współczesnych norm. To nie oznacza, że ludzie stali się "głupsi" ani "mądrzejsi" w sensie biologicznym — oznacza, że sam punkt odniesienia (norma) przesunął się wraz ze zmianami społecznymi.
Który rodzaj zdolności rośnie najszybciej?
Co ciekawe, efekt Flynna nie jest równomierny względem różnych typów zdolności poznawczych. Najsilniejszy wzrost obserwuje się w zadaniach mierzących inteligencję płynną (abstrakcyjne rozumowanie, jak w matrycach Ravena) — właśnie tych, na których opiera się większość testów online. Zdolności słowne i zasób wiedzy ogólnej (inteligencja skrystalizowana) rosły w tym okresie znacznie wolniej. To jedna z poszlak wskazujących, że za efektem Flynna stoi w dużej mierze zmiana sposobu myślenia wymaganego przez coraz bardziej abstrakcyjne, zwizualizowane środowisko współczesnego świata — od ikon w interfejsach po diagramy i wykresy, z którymi mamy kontakt na co dzień.